Uzman Gelişim Psikoloğu Merve Kılıç


OKUL ÖNCESİ GELİŞİM DÖNEMİNİN ÖZELLİKLERİ


        
Gelişimin Tanımlanması
Çoğu zaman fiziksel yapıdaki artış anlamına gelen ‘büyüme’ ile 
niteliksel özellikleri de içeren ‘gelişme’ birbirleri ile karıştırılan 
kavramlar olarak karşımıza çıkar. Büyüme insan vücudunda gerçekleşen 
sayısal değişiklikleri içerirken, gelişme niceliksel değişikliklerin yanı 
sıra ileriye dönük olan uyumlu ve sürekli bir ilerlemeyi ifade etmektedir. 
Biyolojik temeli olan gelişim sürecinde bütün çocuklar aynı gelişim yolunu 
izlerler ancak çocukların gelişim özelliklerinin gerektirdiklerini 
başarabilmesi için geçen süre her çocuk için farklılık gösterebilir. 
Buna göre gelişim evreleri şöyle sıralanabilir;

Prenatal (Doğum Öncesi) Dönem:
Ovum Evresi
Embriyo Evresi
Fetus Evresi

Postnatal (Doğum Sonrası) Dönem:
Yeni Doğan Bebek: 0 - 4 hafta
Bebeklik: 4 hafta – 2 yıl
İlk çocukluk: 2 – 6 yıl
Son çocukluk: Kızlarda 6 – 11 yıl; erkeklerde 6 – 13 yıl
Ergenlik: Kızlarda 11 – 20 yıl; erkeklerde 13 – 20 yıl

İlk Çocukluk Yılları
Bilişsel (Kognitif) Gelişim

İlk çocukluk yıllarında 2-7 yaş arası dönem işlemöncesi (preoperation) 
dönem olarak adlandırılmaktadır. Bu dönemde çocuk dil ve sembolik 
düşünebilme yeteneğine sahiptir. Sembolik düşünme; çocuğun bir nesne ya da 
eylemin yerine bir diğerini kullanabilmesini ifade eder. İşlem öncesi dönem 
çocukları;

- Ben merkezlidir (egocentric) yani algıları kendi düşünceleri üzerine 
yoğunlaşmıştır ve başkalarının düşüncelerini algılayamazlar.
- Değişmezlik (korunum) özellikleri gelişmemiştir; üzerine ekleme ve 
çıkarma yapılmayan bir sıvının bulunduğu kap değişse bile sıvı miktarının 
aynı kalacağının anlaşılamamaktadır. Tekrar ilk bulunduğu kaba döküldüğünde 
sıvı miktarının eski haline geleceğini düşünemezler yani dönebilme (reverse) 
özelliğinden de yoksundurlar.
- Bütünleştirme (syncretism) özelliğinden yoksundurlar; ilişkili olmayan 
nesne ve düşünceler arasında bağlantı kurabilirler.
İşlemöncesi dönem çocuklarında hala operasyonel düşünme yani zihinsel 
kıyaslama gelişmemiştir. Örneğin; çocuk ayın şeklinin büyümesinin nedenini 
çünkü biz de büyüyoruz şeklinde açıklayabilir.

Motor (kas hareketleri) gelişimi

3-4 yaş dönemi çocukları birkaç blokla kule yapabilir, dikey ve yatay 
çizgileri taklit edebilir, makası tutabilir ve yardımla kullanabilir, 
baskı çalışmaları yapabilir, parmak uçlarında yürüyebilir, tek ayağı 
üzerinde sıçrayabilir, salıncakta sallanır ve kaydıraktan kayabilir, 
topu başının üzerinden atabilir ve üç tekerlekli bisiklete binebilmektedir.
4-5 yaş çocukları basit şekilleri çizebilir ve 1’den 5’e kadar sayıları 
kopyalayabilir, ufak bir makasla kesebilir, kağıdı birkaç kez katlayabilir, 
tek ayağı üzerinde durabilir ve yardımsız basamak çıkıp inebilir.
5-6 yaş grubu çocukları anahtar kullanarak kapıyı açabilir, 1’den 10’a kadar 
sayıları kopyalayabilir, Bir şişe ya da kavanozun kapağını açabilir, öne doğru 
taklalar atabilir, kendine doğru atılan topu tutabilir, ayaklarından tutulduğunda 
elleri üzerinde yürüyebilir ve koşarken yerdeki nesneleri toplayabilir.

Dil Gelişimi

2-3 yaş dil gelişiminin en hızlı olduğu dönemdir. Bu dönem çocukları sürekli 
sorular sorar, dilbilgisi kurallarına uygun bir şekilde konuşmaya başlar ve 
basit öyküleri sıkılmadan dinleyebilir.

3-4 yaş dönemi çocukları zaman belirten sözcükleri kullanmaya başlar, 
4 kelimelik cümleler kurabilir ve basit öyküleri anlatabilir.
4-5 yaş döneminde çocuklar karmaşık cümleler kurmaya başlar, dilbilgisi 
kurallarına uygun konuşabilir ve sözler ve semboller arasında ilişkiyi 
kavrayabilir.

Dil Gelişimini Etkileyen Faktörler

Sağlık; şiddetli ve uzun süreli hastalıklar çocuklarda konuşmayı 
1-2 yıl erteleyebilir.
Zeka; 2 yaşından sonra dil gelişimi ile IQ arasında kuvvetli bir 
ilişki olduğu görüşü ağır basmaktadır.
Sosyo-ekonomik koşullar; sözcük dağarcığı, kendini ifade etme ve 
dili kullanma becerisi sosyo-ekonomik koşullarla yakından ilgilidir.
Cinsiyet; konuşma konusunda erkek çocuklarının kız çocuklarına göre 
daha geç konuştuğu bilinmektedir.
Aile ilişkileri; huzurlu aile ortamı ve ailedeki tek çocuk olma 
konuşmayı etkileyen önemli faktörlerdir.
Konuşmaya teşvik; kendisiyle konuşulan ve kitap okunup oyun gruplarına 
sokulan çocukların konuşmalarının geliştiği görülmüştür. 

Duygusal ve Sosyal Gelişim

Özerklik duygusu gelişmeye başlayan 2 yaş çocuğu her şeyi keşfetmeye 
çalışır. Bazı kısıtlamalarla karşılaşan çocuk bu engellemelere karşı 
öfkeli, inatçı ve söz dinlemez bir tutum sergiler. Çoğu konuda annenin 
desteğine ihtiyacı olan ama aynı zamanda özerkliğini ilan etmek isteyen 
bu yaş grubu, boyun eğme ve başkaldırma arasında kalır ki bu karşıtlık 
ve arada kalma durumu en net tuvalet eğitimi ve beslenme konusunda görülür. 
Sorgu çağı olarak bilinen bu dönem çocukları sorumluluk almayı çok severler. 
Sembolik oyunun geliştiği bu dönem çocuklarının oyunda işbirliği yapmaması 
da normal karşılanabilir. 3 yaşına geldiğinde çocukta inatçılığın azaldığı, 
grup oyunlarının oynanmaya başladığı, benlik duygusunun geliştiği, kendi 
işini kendi yapmak istediği, seçimler yapabildiği görülmektedir.

İnatçılık, dengesizlik ve uyumsuzluğun görülebildiği 4 yaş çocukları 
toplumsallaşmaya başlarlar. Paylaşmanın başladığı bu dönem çocuklar 
olaylara başkalarının bakış açısından da bakmaya başlarlar. 5 yaşına 
geldiğinde çocuklar başkalarının haklarına saygı duyması gerektiğini bilen, 
başkalarının bakış açısından bakabilen ve kendine güvenen tutarlı bireyler 
olmaya başlarlar.